عبدالعظیم حسنی (ع) فقیهی که امام تأییدش کرد

به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛ حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) و از برجسته‌ترین راویان، فقها و متکلمان شیعه در سده سوم هجری، در دورانی می‌زیست که خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سخت‌ترین فشارها و محدودیت‌ها را بر خاندان پیامبر (ص) و پیروان اهل‌بیت (ع) اعمال می‌کردند. در چنین فضای خفقان‌آوری که ارتباط شیعیان با امامان معصوم (ع) به شدت محدود شده بود و جریان‌های کلامی انحرافی مانند جبر، تفویض و تجسیم باورهای مؤمنان را تهدید می‌کرد، حضرت عبدالعظیم (ع) نقشی محوری در پاسداری از سنت فکری تشیع و انتقال معارف ناب اهل‌بیت(ع) به نسل‌های بعدی ایفا کرد.

بیشتر بخوانید

• شخصیت علمی حضرت عبدالعظیم حسنی به عنوان مدل موفق به جوانان دانشگاهی شناسانده شود

عبدالعظیم حسنی پاسدار معارف تشیع در برابر التقاط

حجت‌الاسلام داود شجاعی، رئیس اداره تبلیغات اسلامی شهرستان ابهر در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛گفت: عصر امام هادی (ع) از ملتهب‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام از نظر تلاطم‌های فکری، نفوذ فلسفه‌های بیگانه و پیدایش مکاتب انحرافی همچون جبر، تفویض و تجسیم بود. در چنین شرایطی، بدعت‌ها و برداشت‌های نادرست، باورهای مؤمنان را تهدید می‌کرد و تبیین مرزهای میان معارف اصیل اسلامی و اندیشه‌های انحرافی ضرورتی جدی داشت.

وی افزود: حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) با وجود جایگاه والای علمی و کلامی، اصول اعتقادی خود را در محضر امام معصوم(ع) عرضه کرد. این اقدام، افزون بر نشان‌دادن تواضع یک عالم راستین، بیانگر ضرورت بهره‌گیری از هدایت الهی و مرجعیت اهل‌بیت(ع) در فهم صحیح دین است. قرآن کریم نیز مؤمنان را به رجوع به اهل ذکر سفارش می‌کند و می‌فرماید: «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ «اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید» (نحل: ۴۳).

رئیس اداره تبلیغات اسلامی شهرستان ابهر ادامه داد: متن «عرض دین» از نظمی دقیق برخوردار است و موضوعاتی چون توحید، نبوت، امامت، معاد و احکام عملی را دربرمی‌گیرد. حضرت عبدالعظیم (ع) در تبیین توحید، بر پاک‌دانستن خداوند از تشبیه و جسمانیت تأکید کرد و در بحث نبوت و امامت، سلسله ولایت الهی را به روشنی بیان نمود. این نگاه با آموزه قرآن درباره ضرورت پیروی از مسیر حق و پرهیز از تفرقه هماهنگ است؛ آنجا که می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»؛ «همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید» (آل‌عمران: ۱۰۳).

وی با اشاره به شرایط فرهنگی و مذهبی شهر ری در آن دوران، اظهار کرد: حضور شخصیتی علمی و پرنفوذ همچون حضرت عبدالعظیم (ع) در این منطقه، زمینه‌ای ارزشمند برای انسجام شیعیان و تقویت هویت دینی آنان فراهم کرد. ایشان با روشنگری و تبیین معارف اهل‌بیت (ع)، شیعیان را در برابر جریان‌های افراطی و التقاطی آگاه و مقاوم ساخت.

شجاعی تصریح کرد: تأیید امام هادی (ع) بر اعتقادات حضرت عبدالعظیم (ع)، به این گفتگو جایگاهی ماندگار بخشید و «حدیث عرض دین» را به متنی مهم برای سنجش باورهای اعتقادی شیعیان تبدیل کرد. این رخداد نشان می‌دهد که ایمان باید همواره با معیار وحی، عقل و هدایت معصومان(ع) ارزیابی شود، نه بر پایه گمان‌ها و برداشت‌های شخصی. قرآن کریم نیز می‌فرماید: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»؛ «بندگان مرا بشارت ده؛ آنان که سخن را می‌شنوند و از بهترین آن پیروی می‌کنند» (زمر: ۱۷ و ۱۸).

وی خاطرنشان کرد: حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) با علم، بصیرت و تبعیت از امام معصوم، نقشی مهم در صیانت از معارف ناب تشیع ایفا کرد. میراث اعتقادی ایشان همچنان می‌تواند الگویی برای مقابله با شبهات، بدعت‌ها و اندیشه‌های التقاطی و نیز گامی در مسیر حفظ وحدت و اصالت معارف اسلامی باشد.

عبدالعظیم حسنی پل ارتباطی شیعیان با امامت بود

حجت‌الاسلام حسن زلفی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛ گفت: حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و با چهار واسطه از نسل حضرت علی(ع)، یکی از برجسته‌ترین راویان و فقهای شیعه در دوران اختناق عباسیان به شمار می‌رود.

وی با بیان اینکه تبار والای حضرت عبدالعظیم(ع) زمینه‌ساز بستری تربیتی و معرفتی شد که وی را از نخستین دهه‌های حیات در مجاورت انوار هدایت ائمه اطهار قرار داد، افزود: توفیق درک محضر امام رضا، امام جواد و امام هادی(ع) برای ایشان فرصتی کم‌نظیر فراهم ساخت تا علوم و معارف ناب نبوی و علوی را بی‌واسطه از سرچشمه‌های عصمت دریافت کند و به یکی از ژرف‌اندیش‌ترین راویان خاندان رسالت بدل شود.

مدیر حوزه علمیه امیرالمؤمنین علیه‌السلام ابهر با توضیح اینکه در سنجه‌های علم رجال و ارزیابی راویان، حضرت عبدالعظیم(ع) از جایگاهی بی‌بدیل برخوردار است، تصریح کرد: بزرگانی همچون نجاشی، شیخ طوسی و ابن‌قولویه او را به ورع، تقوا، امانت‌داری و فقاهت ستوده‌اند. اعتماد خلل‌ناپذیر دانشمندان کهن به روایات او ناشی از دقت حیرت‌انگیز در گزینش اسناد و نقل الفاظ احادیث بود، به گونه‌ای که هرگز نشانی از تسامح یا ورود شائبه‌های کلامیِ زمانه در نصوص روایی ایشان مشاهده نمی‌شود.

وی با اشاره به اینکه جایگاه ایشان فراتر از یک راوی عادی و گردآورنده احادیث بود، متذکر شد: عبدالعظیم(ع) حسنی فقیهی صاحب‌نظر، مجتهدی بصیر و متکلمی زبردست به شمار می‌رفت که احادیث را بر پایه مقتضیات جامعه اسلامی تحلیل و ارائه می‌کرد. کثرت احادیث نقل‌شده از ایشان در موضوعات گوناگون فقهی، تفسیری، اخلاقی و مناسک عبادی نشان می‌دهد که وی مرجعی فراگیر برای پرسش‌های مؤمنان و واسطه‌ای امین میان مکتب اهل‌بیت(ع) و متن جامعه بوده است.

زلفی با بیان اینکه یکی از درخشان‌ترین گواهی‌ها بر رتبه رفیع ایشان، کلام صریح امام هادی(ع) است که در مواجهه با او تعبیر ولایت و پیوند حقیقی را به کار بردند، افزود: اطلاق چنین عباراتی از سوی امام معصوم تنها بیانگر وثاقت نقلی نیست، بلکه از انطباق کامل عمل، خرد و سیره عملی حضرت عبدالعظیم(ع) با منظومه هدایت اهل‌بیت(ع) حکایت دارد و درجه‌ای از کمال باطنی را پیش چشم می‌گذارد که نصیب کمتر راوی و صحابی شده است.

 مدیر حوزه علمیه امیرالمؤمنین علیه‌السلام ابهر با توضیح اینکه تجلی بارز موقعیت علمی ایشان را می‌توان در ارجاع مستقیم شیعیان از سوی ائمه به وی مشاهده کرد، عنوان کرد: آن‌گاه که امام هادی(ع) فردی چون اباحماد رازی را برای حل گره‌های فقهی و معرفتی به حضرت عبدالعظیم(ع) هدایت می‌فرمایند، این شیوه تفویض و ارجاع در عصر انسداد ارتباط با معصوم، جایگاهی هم‌سنگ یک مفتی و فقیه جامع‌الشرایط به ایشان می‌بخشد و صلاحیت تام او را در استنباط و بیان احکام شرعی اثبات می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: میراث مکتوب بر جای مانده از وی نظیر کتاب خطب امیرالمؤمنین و کتاب یوم و لیله گواه دیگری بر نظام‌مندی کوشش‌های علمی او در حفظ سنت علوی است. او رسالت خود را در ثبت و صیانت از سخنان اصیل ولایت می‌دانست و با گزینش دقیق روایات در آن دوران پرآشوب، نقشی محوری در امتداد سنت ناب فکری شیعه به نسل‌های پسین محدثان و راویان ایفا کرد.

لیلا مرسلی، کارشناس مسائل مذهبی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛ گفت: دوران خلافت متوکل عباسی نقطه اوج کینه‌توزی، خشونت سازمان‌یافته و اعمال استبداد بر خاندان پیامبر(ص) و شیعیان بود.

وی با بیان اینکه متوکل با سیاست‌های سخت‌گیرانه، محاصره اقتصادی علویان، تخریب نمادهای هویتی از جمله بارگاه سیدالشهدا(ع) و اشراف اطلاعاتی بر تحرکات جامعه، کوشید تا هرگونه امکان تنفس و حیات اجتماعی را از جریان تشیع سلب کند و پیوندهای ایمانی میان امت و امامت را از میان ببرد، افزود: انتقال اجباری امام هادی(ع) از مدینه به سامرا و استقرار ایشان در منطقه‌ای کاملاً نظامی موسوم به عسکر، عملاً امام را در وضعیت حصر خانگی قرار داد. دستگاه خلافت به دنبال آن بود که ارتباط کانون هدایت با پایگاه‌های مردمی را قطع کند و با گماردن جاسوسان در پیرامون امام، هر نوع رفت‌وآمد یاران خاص را زیر نظر بگیرد و سرکوب نماید.

کارشناس مسائل مذهبی با توضیح اینکه در چنین شرایط خفقان‌آوری، سادات حسنی و حسینی و چهره‌های طراز اول حوزه فقاهت در معرض سوءظن شدید، حبس‌های طولانی‌مدت و خطر حذف فیزیکی قرار داشتند، تصریح کرد: حضرت عبدالعظیم(ع) به دلیل شرافت نسبی، نفوذ اجتماعی و پیوند نزدیک با امام هادی(ع)، یکی از چهره‌های خطرآفرین در محاسبات امنیتی عباسیان به شمار می‌رفت و تحت پیگرد جدی دستگاه خلافت قرار داشت.

وی با اشاره به اینکه مهاجرت ایشان به مناطق دورتر تصمیمی دفعی یا صرفاً تلاشی فردی برای نجات جان نبود، بلکه عقب‌نشینی را به برنامه‌ای مدبرانه و اثرگذار برای خروج از شرایط و گذار از بحران حصر تبدیل کرد، گفت: حفظ سرمایه‌های فکری و نمادهای هدایت جامعه شیعه در آن برهه از تاریخ، مهم‌ترین ضرورت راهبردی بود؛ چرا که شهادت نابه‌هنگام یا زندانی شدن این نخبگان، خلأیی جبران‌ناپذیر در شبکه رهبری تشیع پدید می‌آورد.

مرسلی با بیان اینکه علاوه بر جنبه ایمنی، مهاجرت حضرت عبدالعظیم(ع) را باید در چارچوب یک مأموریت پنهان و هدایت‌شده از سوی ولایت ارزیابی کرد، متذکر شد: حرکت به سمت سرزمین‌های شرقی و مرکز ایران این امکان را فراهم می‌ساخت که ارتباط با کانون‌های جمعیتی وفادار برقرار بماند و احکام دین و پیام امامت به مناطقی منتقل شود که سلطه مستقیم دربار عباسی در آن نسبت به بغداد و سامرا نفوذ کمتری داشت.

وی با توضیح اینکه زیست مخفیانه و پوشش ناشناس حضرت عبدالعظیم(ع) در طول مسیر و پس از استقرار، الگویی عینی از اصل قرآنی جهاد در تقیه را به نمایش گذاشت، تصریح کرد: این شیوه رفتار نشان داد که پیروان اهل‌بیت(ع) در دوره‌های استبداد مطلق باید توانایی هماهنگ‌سازی فعالیت‌های تبلیغی خود با سخت‌ترین پروتکل‌های امنیتی را داشته باشند تا پویایی تفکر شیعی حفظ شده و ساختار مکتب دستخوش فروپاشی نگردد.

کارشناس مسائل مذهبی با اشاره به اینکه شهر باستانی ری در سده سوم هجری از موقعیت جغرافیایی، تجاری و تمدنی ممتازی برخوردار بود و در قلب شبکه راه‌های مواصلاتی ایران و مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار داشت، تأکيد کرد: این پیوند جغرافیایی، ری را به چهارراهی مهم بدل کرده بود که خراسان، طبرستان، قم، جبال و عراق را به یکدیگر متصل می‌کرد و بستری مناسب برای تبادل جریان‌های فکری و مذهبی فراهم می‌ساخت.

وی خاطرنشان کرد: بافت جمعیتی و مذهبی ری در آن دوره بسیار متنوع و پیچیده بود و در کنار اکثریت حنفی و شافعی، هسته‌های اصیل اما پراکنده‌ای از شیعیان نیز در مناطقی نظیر ساربانان سکونت داشتند. حضور شخصیتی والا و پرنفوذ همچون حضرت عبدالعظیم(ع) در این محیط، ظرفیتی شگرف برای انسجام‌بخشی به شیعیانِ در اقلیت پدید آورد و آنان را از وضعیت انزوا به یک جامعه منسجم و خودآگاه تبدیل کرد. برکت حضور و در نهایت تدفین پیکر مطهر ایشان در خاک ری، این شهر را برای همیشه از یک پایگاه عبوری و تجاری صرف، به یکی از مقدس‌ترین و پایدارترین مراکز تشیع در جهان اسلام تبدیل ساخت.

حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) از اثرگذارترین چهره‌های تشیع در سده سوم هجری بود که در سه عرصه علمی، کلامی و راهبردی خدمات ماندگاری ارائه کرد. در عرصه علمی، با درک محضر سه امام معصوم (ع) به راوی و فقیهی ژرف‌اندیش تبدیل شد که اعتماد رجالیان بزرگی چون نجاشی و شیخ طوسی را کسب کرد. در عرصه کلامی، عرضه عقاید بر امام هادی (ع) و تأیید صریح امام، سندی متقن برای سنجش ایمان شیعیان در غیاب دسترسی به امام فراهم ساخت. در عرصه راهبردی، مهاجرت مدبرانه به ری، مأموریتی هدایت‌شده از سوی ولایت بود که به حفظ سرمایه‌های فکری تشیع، انسجام شیعیان و تبدیل ری به یکی از مهم‌ترین مراکز تشیع انجامید. میراث او امروز نیز می‌تواند راهنمای مؤمنان در مواجهه با چالش‌های فکری و فرهنگی عصر حاضر باشد.